Қазақстандықтар үшін қандай құқықтар ең маңызды?

Азаматтардың қабылдауында негізгі әлеуметтік және жеке құқықтар шешуші мәнге ие.
ҚЭЗИ зерттеу нәтижелері Қазақстан халқы арасында құқықтар мен бостандықтарды қабылдаудың айқын иерархиясын көрсетеді. Қазақстан азаматтарының қабылдауында қоғамдық сұраныстың негізін құрайтын базалық әлеуметтік және жеке құқықтар негізгі болып қала береді.

Бірінші басымдықтар тобы халықтың басым бөлігі үшін ең алдымен қауіпсіздік, денсаулық және негізгі игіліктерге қолжетімділігі маңызды екенін көрсетеді.
 

 ТОП-3 басымдық:

• Тегін кепілдендірілген медициналық жәрдем – 61,5%;
• Өмір сүру құқығы, жеке бостандық және қол сұқпаушылық – 50,7%;
• Тегін орта білім алу – 46,8%.

Екінші басымдықтар тобы әділеттілік институтымен және азаматтық бостандықтармен байланысты. Әділ сотқа және заң алдында теңдікке құқықты респонденттердің 39,7%-ы, сөз бостандығын 31,1%-ы атап өтті.

Әлеуметтік-экономикалық құқықтар, мысалы лайықты өмір сүру деңгейі (25,1%) және жақсы еңбек жағдайлары мен әділ еңбекақыға құқық (24,6%), аралық мәнге ие.

Үшінші басымдықтар тобы саяси құқықтармен байланысты. Олар басымдық ретінде қабылданбайды. Қоғам мен мемлекетті басқаруға қатысуды 21,3% атап өтсе, қоғамдық және саяси өмірге қатысу мен жиналыстар бостандығы 3–4%-дан аспайды.

Гендерлік айырмашылықтар минималды. Ерлер де, әйелдер де басымдықтардың дерлік бірдей құрылымын көрсетеді. Әйелдер медициналық жәрдем мен әлеуметтік қорғаудың маңызын сәл жиірек атап өтсе, ерлер еңбек құқығын және қоғамдық қатысудың жекелеген нысандарын біршама жиірек бөліп көрсетеді. Алайда бұл айырмашылықтар жалпы көріністі өзгертпейді: қоғамдық сұраныстың өзегі бірдей болып қалады.

Елді мекен түрі бойынша талдау қалада да, ауылда да ең маңызды құқықтар қатарында ең алдымен тегін медициналық жәрдемге құқық, өмір сүру, жеке бостандық және қол сұғылмаушылық құқығы, сондай-ақ тегін орта білім алу құқығы көрсетілетінін байқатады. Сонымен қатар қала тұрғындары тегін медициналық жәрдем құқыққа (63,6% қарсы 57,8%), әлеуметтік қорғауға және лайықты өмір сүру деңгейіне (28,4% қарсы 19,4%), еңбек етуге және әділ еңбекақы алуға құқыққа (27,6% қарсы 19,5%), сондай-ақ мүлік пен тұрғын үйдің қол сұғылмаушылығына (18,1% қарсы 12,1%) көбірек назар аударады. Ауылдық жерде тегін орта білімге құқықтың (51,5% қарсы 44,0%), өмір сүру, жеке бостандық және қол сұғылмаушылық құқығының (52,7% қарсы 49,5%), сондай-ақ әділ сотқа және заң алдында теңдікке құқықтың (43,1% қарсы 37,8%) маңызы сәл жоғары. Жалпы алғанда, қала мен ауыл арасындағы айырмашылықтар басымдықтардың жалпы құрылымын өзгертпейді, алайда қала тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық кепілдіктерге көбірек мән беретінін, ал ауылдық респонденттердің базалық азаматтық және құқықтық аспектілерді сәл жиірек бөліп көрсететінін көрсетеді.

Айқынырақ айырмашылықтар жас ерекшелігі бойынша байқалады. Жас ұлғайған сайын әлеуметтік қорғалуға және материалдық тұрақтылыққа деген сұраныс артады. Медициналық көмекке құқықтың маңыздылығы жастар арасында 55,8%-дан 60 жастан асқан респонденттер арасында 67,7%-ға дейін өседі. Сол сияқты әлеуметтік қорғауға, еңбекке және мүліктің қол сұғылмаушылығына құқықтың маңызы да артады. Ал жастар білімге, ақпаратқа қолжетімділікке және басқаруға қатысуға көбірек мән береді. Жалпы алғанда, жастар арасында мүмкіндіктер мен қатысуға бағдарланудан жасы үлкен буында қауіпсіздікке, денсаулыққа және тұрақтылыққа бағдарлануға қарай ығысу байқалады.

Дереккөз: ҚЭЗИ-дің әлеуметтанулық зерттеуі,
2023 жылғы жаппай сауалнама нәтижелері, 

Іріктеме: 4000 респондент
География: Қазақстан Республикасы